Global Forest: in de paarse gebieden is er tussen 2001 en 2024 meer dan 25% van de groenbedekking verdwenen

Ontbossing gaat niet alleen over CO₂, maar ook over regen

De bestseller "Het verborgen leven van bomen" van Peter Wohlleben

Bomen die met elkaar kunnen communiceren, moederbomen die goed op hun kleintjes letten en bomen die met bepaalde soortgenoten bevriend zijn. Fraaier kon het bijna niet.

Als blogger over klimaat en milieu kon ik de documentaire, gebaseerd op Peter Wohllebens bestseller Het verborgen leven van bomen, niet missen. Toen ik hoorde dat de documentaire eraan kwam, bestelde ik direct het boek en las ik het eerst, nog vóór ik ging kijken.

Het boek leest als een boswandeling met iemand die overal met verwondering naar kijkt. In korte stukken krijg je van alles aangereikt: schimmels en bodemleven, hoe traag bomen groeien, stress en droogte, wisselwerking tussen bomen en zelfs waarom een rottende, afgebroken tak nog een functie kan hebben in het grotere geheel. Je leest hoe en waarom bladeren geel worden en afvallen en hoe bomen hun watertransport voor elkaar krijgen tot enorme hoogten. Kortom: je voelt weer hoe rijk en gelaagd een bos is. Ik kan niet ontkennen dat ik vanaf dat moment echt met andere ogen naar een beuk of een spar ben gaan kijken.

Tegelijkertijd heeft Wohllebens schrijfstijl iets oneigenlijks, iets irritants. Hij schrijft vaak alsof bomen mensen zijn: bomen die “voor elkaar zorgen”, “leren en communiceren”, “vrienden hebben”, “moederbomen zijn”, “pijn lijden”, enzovoort. Niet zelden blijft onduidelijk wat hard aangetoond is, wat interpretatie is en wat vooral een beeldende manier van vertellen is. Het maakt het boek leesbaar, maar het schuurt ook, omdat de grens tussen storytelling, feiten en wetenschap wel erg vaag wordt.

Na het boek te hebben gelezen hoopte ik dat de documentaire meer bewijs zou leveren voor Wohllebens stellingen. Maar eerlijk gezegd vond ik de film teleurstellend: veel sfeer, veel Wohlleben als celebrity en helaas weinig feitelijkheden. Het was meer: Wohlleben in beeld, pratend, lesgevend en reizend.

Tot hier mijn minder positieve kritiek; want het boek bevat, los van de schrijfstijl en de soms grote, onbewezen claims, ook waardevolle inzichten.

Relevant voor klimaatverandering en bosbehoud

Een algemeen bekend maar belangrijk punt waar Wohlleben voor waarschuwt, is dat het aanplanten van bomen voor bosbouw, vaak in monocultuur, niet hetzelfde oplevert als een oud, intact en gemengd bos met grote biodiversiteit. Aangeplante bossen en houtproductiebossen, met snel groeiende bomen, zijn over het algemeen kwetsbaarder voor hitte, plagen en stormen; intacte, oude natuurlijke bossen hebben juist vaak een stabieler microklimaat, gezondere bodems en een grotere bufferfunctie in het landschap.

Het grootschalige herbebossingsproject in China, de “Great Green Wall” (officieel: The Three-North Shelterbelt Forest Program), laat goed zien dat grootschalige aanplant niet vanzelf succesvol is en in de praktijk met veel tegenslagen te maken kan krijgen. 

China’s Great Green Wall is een enorm herbebossingsproject dat tientallen jaren loopt (sinds 1978) om woestijnvorming vanuit de Gobiwoestijn tegen te gaan

Minstens even interessant is zijn uitleg dat boomsoorten met het klimaat als het ware “meewandelen”: als Midden-Europa te warm wordt voor een soort, verschuift het verspreidingsgebied over meerdere generaties geleidelijk noordwaarts; in ijstijden gebeurde het omgekeerde. Dat laat zien dat bomen zich tot op zekere hoogte kunnen aanpassen. Het moet ons dus niet verbazen als we over enkele decennia steeds vaker soorten, zoals palmen en cactussen, in de tuin tegenkomen die we nu nog als “zuidelijk of tropisch” beschouwen.

Een zorgelijke consequentie van ontbossing is volgens Wohlleben dat minder bos ook minder regen kan betekenen. In dit kader verwijst hij in zijn boek naar de theorie van Anastassia Makarieva en Victor Gorshkov. Deze wetenschappers stellen dat grote, aaneengesloten bossen, beginnend bij de kust, niet alleen veel water verdampen, maar mogelijk ook helpen om oceaanvocht verder landinwaarts te “trekken”, waardoor regen dieper het continent in op peil blijft: de biotic pump-hypothese. Deze theorie is weliswaar omstreden, maar zeker niet onzinnig. Ze valt voor een belangrijk deel samen met de gangbare theorie dat bossen via evapotranspiratie vocht aan de atmosfeer leveren en daarmee de lucht vochtiger houden. Een deel van dat vocht valt later weer als regen.

Vochtige lucht komt van de oceaan. Bossen geven via verdamping en transpiratie (evapotranspiratie) vocht af aan de lucht en een deel van dat vocht valt later weer als regen.