Kernfusie: wordt de eeuwige belofte toch nog ingelost?

Wie mijn blogs met enige regelmaat leest, weet dat ik geen uitgesproken voorstander ben van kerncentrales in een dichtbevolkt land. De veiligheidsrisico’s mogen op papier klein zijn, maar black swans laten zich nooit volledig uitsluiten. Denk aan natuurrampen, zoals bij Fukushima, menselijk handelen en gebrekkig ontwerp, zoals bij Tsjernobyl, terroristische aanvallen of oorlogshandelingen. De dreiging rond de kerncentrale van Zaporizja in Oekraïne laat bovendien zien dat een kerncentrale in oorlogstijd ook een strategisch risico-object kan worden.

Een kerncentrale is natuurlijk geen atoombom. Maar in een dichtbevolkt land als Nederland kunnen de gevolgen van een incident wel enorm zijn. Juist daarom vind ik het vreemd dat we, terwijl de discussie over nieuwe kerncentrales weer oplaait, nauwelijks breder kijken naar alternatieven binnen dezelfde nucleaire familie. In Amerika gebeurt dat inmiddels wel.

Nederland bereidt de bouw van twee nieuwe grote kerncentrales voor. De bredere ambitie is zelfs om uiteindelijk vier nieuwe kerncentrales te bouwen. De kosten voor de eerste twee worden geschat op tientallen miljarden euro’s en de centrales zullen, als alles meezit, pas tegen het einde van de jaren dertig operationeel zijn. Dan dringt zich vanzelf een vraag op: als we zulke lange termijnen en zulke grote bedragen accepteren, zouden we dan niet veel serieuzer naar kernfusie moeten kijken? En zijn onze “nieuwe” kernsplijtingscentrales tegen de tijd dat ze operationeel zijn niet vooral gebaseerd op een techniek uit de vorige eeuw?

Splijting versus fusie

Kernenergie kent twee smaken: kernsplijting en kernfusie. In bestaande kerncentrales worden zware atoomkernen, zoals uranium, gesplitst. Daarbij komt warmte vrij, waarmee stoom wordt gemaakt om turbines aan te drijven. Kernfusie werkt precies andersom: lichte atoomkernen, zoals deuterium, zware waterstof, en tritium, superzware waterstof, smelten samen, ofwel fuseren, tot helium. Dat is hetzelfde proces dat sterren, dus ook onze zon, van energie voorziet.

Het grote verschil is dat kernfusie geen kettingreactie kent die uit de hand kan lopen. Een klassieke meltdown, waarbij een reactorkern door oververhitting beschadigd raakt of smelt, is bij fusie niet mogelijk. Ook ontstaat er veel minder langlevend radioactief afval. Juist daarom wordt kernfusie al zo lang gezien als een veelbelovende energiebron: de grote risico’s van kernsplijting zijn bij fusie veel kleiner.

Dat betekent niet dat fusie helemaal zonder risico’s is. Tritium is een radioactief gas en moet zorgvuldig worden geproduceerd, opgeslagen en gecontroleerd. Ook kunnen deeltjes die bij de reactie vrijkomen, neutronen, onderdelen van de reactor na verloop van tijd radioactief maken. Maar vergeleken met kernsplijting zijn de veiligheidsproblemen veel beperkter.

Het probleem is vooral technisch. Op aarde moeten we het proces van de zon kunstmatig nabootsen. Daarvoor zijn extreem hoge temperaturen nodig en moet de reactie lang genoeg onder controle blijven om er bruikbare elektriciteit uit te halen. Dat is buitengewoon moeilijk. Daarom klonk kernfusie decennialang als de eeuwige belofte. Steeds opnieuw leek de doorbraak nabij, maar commerciële stroomproductie bleef uit.

Sprankje hoop

Juist daarom viel mij kortgeleden een nieuwsbericht op waar in Nederland, voor zover ik heb gezien, nauwelijks aandacht aan is besteed. Het Amerikaanse Commonwealth Fusion Systems wil in 2027 beginnen met de bouw van een commerciële fusiecentrale en begin jaren dertig elektriciteit leveren.

De geplande centrale moet ongeveer 400 megawatt produceren: genoeg voor circa 150.000 huishoudens. Als dat lukt, zou Commonwealth Fusion Systems mogelijk het eerste bedrijf ter wereld worden dat commerciële stroom aan het net levert via kernfusie. Deze centrale is veel kleiner dan de grote kerncentrales waar Nederland nu naar kijkt. Dat maakt haar niet automatisch goedkoper of eenvoudiger te bouwen, want commerciële fusie moet zich nog bewijzen. Maar als deze techniek werkt, kan een compactere centrale mogelijk flexibeler en met minder veiligheidsrisico’s worden ingepast dan de enorme kernsplijtingscentrales waarover nu wordt gesproken.

Europa speelde jarenlang een belangrijke rol in kernfusie, met JET in Engeland als een van de belangrijkste proefinstallaties ter wereld en ITER in Zuid-Frankrijk als grotere internationale experimentele fusiereactor. Maar JET is inmiddels gesloten en terwijl ITER nog in aanbouw is, lijkt de commerciële versnelling nu vooral uit Amerika te komen.

Het bijzondere aan Commonwealth Fusion Systems is niet alleen de techniek, maar ook de ontstaansgeschiedenis. Het idee begon in 2012 in een MIT-college van professor Dennis Whyte. Studenten onderzochten hoe een fusiereactor, een zogenoemde tokamak, veel compacter kon worden gemaakt. Uit die academische denkoefening ontstond in 2017 de start-up Commonwealth Fusion Systems, die inmiddels meer dan 3 miljard dollar aan privaat kapitaal heeft opgehaald om commerciële kernfusie mogelijk te maken.

Het ontwerp van de tokamak-fusiereactor van Commonwealth Fusion Systems

Wordt de laboratoriumdroom een commerciële race?

Is de eeuwige belofte daarmee ingelost? Nog niet. Er blijven enorme technische en financiële risico’s.

Maar hier zit voor mij de echte verschuiving: kernfusie lijkt niet langer alleen een wetenschappelijke droom, maar begint ook een industrieel en commercieel project te worden.

Het zou mij niet verbazen als dit de volgende grote commerciële race wordt, met investeerders, klanten en concrete bouwplannen.

Juist daarom is dit nieuws ook voor Europa belangrijk. Als we minder afhankelijk willen worden van Amerika, hebben we hier niet alleen onderzoeksprojecten nodig, maar ook start-ups die zulke kennis durven omzetten in industrie. Misschien moeten we de discussie over nieuwe kerncentrales daarom breder voeren. Niet alleen: waar zetten we ze neer? Maar ook: investeren we wel genoeg in de technologie die de volgende generatie energiecentrales zou kunnen bepalen? En hoe zorgen we ervoor dat Europese start-ups met baanbrekende plannen makkelijker toegang krijgen tot het nodige kapitaal?

Bronnen
Reuters — First commercial fusion plant nears construction in US, Commonwealth CEO says, Timothy Gardner, 21 april 2026: https://www.reuters.com/business/energy/first-commercial-fusion-plant-nears-construction-us-commonwealth-ceo-says-2026-04-21/

MIT News — Commonwealth Fusion Systems unveils plans for the world’s first fusion power plant, Zach Winn, 17 december 2024. https://news.mit.edu/2024/commonwealth-fusion-systems-unveils-worlds-first-fusion-power-plant-1217

Rijksoverheid / Overkernenergie.nl — informatie over de Nederlandse plannen voor nieuwe kerncentrales. https://www.overkernenergie.nl/plannen-rond-kernenergie/nieuwe-kerncentrales

Een kernreactor in de achtertuin: https://www.depijnboom.nl/een-kleine-kernreactor-in-de-achtertuin

Terwijl sensatie regeert, sluipt kernenergie via de achterdeur naar binnen: https://www.depijnboom.nl/kernenergie