Witte strepen aan de hemel: zorgelijk of een normaal natuurkundig verschijnsel?

Vooral in deze tijd van het jaar, met zonovergoten dagen en een strakblauwe hemel, zie je vaak een wirwar van lange witte strepen aan de lucht. Zelf zie ik daar niet meteen iets verdachts in. Het gaat hier om condensatiesporen, of contrails: een normaal natuurkundig verschijnsel dat ontstaat wanneer hete uitlaatgassen van vliegtuigmotoren zich mengen met de ijskoude lucht op grote hoogte.

Bij de verbranding van kerosine komt onder meer waterdamp vrij. Daarnaast spelen minuscule roetdeeltjes en andere deeltjes uit de uitlaatgassen een belangrijke rol. Deze deeltjes fungeren als kernen waarop waterdamp in de extreem koude lucht op grote hoogte, vaak rond de -40 °C of nog kouder, snel kan aangroeien tot kleine ijskristallen. Zonder zulke kernen zou dat proces veel trager verlopen. Door de aanwezigheid van deze kernen ontstaat direct een zichtbare wolk van ijskristallen: het witte condensatiespoor dat we vanaf de grond zien.

Die strepen verdwijnen vaak snel, maar soms blijven ze juist lang hangen en waaieren ze uit tot dunne sluierbewolking. Dit hangt vooral af van de temperatuur, de vochtigheid en de luchtstroming op vlieghoogte. Als een vliegtuig door relatief droge lucht vliegt, sublimeren (vervliegen) de ijskristallen snel weer tot waterdamp en verdwijnt de streep meestal binnen enkele minuten. In vochtige lucht op grote hoogte kunnen de ijskristallen echter blijven bestaan, zich verspreiden en uitgroeien tot contrail-cirrus: hoge, dunne bewolking die soms zelfs op satellietbeelden zichtbaar is. Daarom zie je op sommige dagen veel meer vliegtuigstrepen dan op andere dagen, ook al is het vliegverkeer niet veel drukker.

Vorming sluierbewolking door condensatiesporen

Tot mijn grote verbazing blijken meer mensen dan ik ooit had gedacht deze strepen te zien als zogenaamde chemtrails in plaats van contrails: sporen van schadelijke stoffen die volgens deze theorie doelbewust door vliegtuigen worden verspreid in opdracht van overheden of andere machtige instanties.

Dat het idee van chemtrails vrij breed leeft, blijkt ook uit een wat ouder opinieonderzoek van het Amerikaanse onderzoeksbureau YouGov uit 2011. Daarin gaf een opvallend deel van de ondervraagden aan te denken dat vliegtuigstrepen het gevolg zouden zijn van doelbewust verspreide chemicaliën. Dat onderzoek bevestigde voor mij vooral dat deze gedachtegang veel vaker voorkomt dan ik aanvankelijk dacht, ook al ontbreekt overtuigend wetenschappelijk bewijs voor zulke theorieën. Ook in de tv-serie Wakker in Paraguay van de VPRO werden dergelijke zorgen door sommigen genoemd als één van de legitieme redenen om uit Nederland te vertrekken.

Mijn eerste vraag aan deze mensen is altijd: hoe zou zoiets op grote schaal geheim kunnen blijven? Dagelijks zijn er enorm veel vliegbewegingen, met een hele keten van mensen en organisaties eromheen: piloten, technici, luchthavens, onderhoudsbedrijven, toezichthouders en nog veel meer. Als er werkelijk speciale middelen zouden worden toegevoegd om chemtrails te veroorzaken, zouden daar zeer veel mensen direct of indirect bij betrokken moeten zijn. Toch is er nooit overtuigend bewijs opgedoken, en ook geen geloofwaardige klokkenluider uit de luchtvaartsector die zo’n programma heeft blootgelegd.

Onderzoek onder deskundigen op het gebied van atmosferische chemie en condensatiesporen laat juist zien dat de vermeende aanwijzingen goed verklaard kunnen worden door bekende natuurkundige en chemische processen.

Dat betekent niet dat alles rond luchtvaart onschuldig is. Integendeel. Vliegtuigen stoten CO₂ uit en veroorzaken daarnaast ook andere klimaateffecten op grote hoogte, onder meer door stikstofoxiden, roetdeeltjes, waterdamp en condensatiesporen die kunnen uitgroeien tot contrail-cirruswolken.

Daar ligt voor mij het echte probleem. Niet bij geheime sproeiprogramma’s, maar bij een moderne samenleving waarin vliegen normaal is geworden, terwijl de gevolgen ervan zich grotendeels buiten ons directe zicht afspelen.

Chemtrailverhalen leiden de aandacht af van dat werkelijke probleem. Ze maken van een op zich natuurkundig verschijnsel een geheimzinnig verhaal, terwijl de feiten op zichzelf al ernstig genoeg zijn.